อตฺตานํ นาติวตฺเตยฺย.
บุคคลไม่ควรลืมตน

 

อตฺตา หิ ปรมํ ปิโย.
ตนนั่นแหละเป็นที่รักยิ่ง

 

อตฺตานํ ทมยนฺติ สุพฺพตา.
ผู้ประพฤติดี    ย่อมฝึกตนอยู่เป็นนิจ

 

อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ.
ตนแลเป็นที่พึ่งแห่งตน

 

อตฺตา หเว ชิตํ เสยฺโย.
ชนะตนนั่นแหละ     เป็นดี

 

ลพฺภา ปิยา โอจิตตฺเตน ปจฺฉา.
ตระเตรียมตนให้ดีเสียก่อนแล้ว   ต่อไปจะได้สิ่งอันเป็นที่รัก

 

อตฺตานญฺจ ยถา เวทิ เทวาปิ นํ ตถา วิทู.
รู้ตนว่าเป็นคนเช่นใด    เหล่าเทพไท้ก็รู้เช่นนั้น

 

ทนฺโต เสฏฺโฐ มนุสฺเสสุ.
ผู้ฝึกตนได้    เป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่มนุษย์

 

อตฺตทตฺถํ ปรตฺเถน พหุนาปิ น หาปเย.
ไม่ควรพร่าประโยชน์แห่งตน    เพราะประโยชน์ผู้อื่นแม้จะมีมาก

 

อตฺตา เต ปุริส ชานาติ สจฺจํ วา ยทิ วา มุสา.
แน่ะ    บุรุษ    จริงหรือเท็จ    ตัวท่านเองย่อมรู้

 

สุทนฺโต วต ทเมถ.
ฝึกตนได้แล้วจึงควรฝึกคนอื่น

 

ทุคฺคา อุทฺธรถตฺตานํ ปงฺเก สนฺโนว กุญฺชโร.
ถอนตนขึ้นจากหล่ม      เหมือนช้างตกหล่มถอนตนขึ้นฉะนั้น

 

ยทตฺตครหี ตทกุพฺพมาโน.
ติตนเองเพราะเหตุใด   ไม่ควรทำเหตุนั้น

 

อตฺตา หิ กิร ทุทฺทโม.
ได้ยินมาว่า   ตัวเราฝึกได้ยาก

 

อตฺตานญฺเจ ปิยํ ชญฺญา น นํ ปาเปน สํยุเช.
ถ้ารู้ว่าตนเป็นที่รัก     ก็ไม่ควรประกอบตนนั้นด้วยความชั่ว

 

รกฺเขยฺย นํ สุรกฺขิตํ.
ควรรักษาตนนั้นไว้ให้ดี

 

สุทฺธิ อสุทฺธิ ปจฺจตฺตํ.
ความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์    เป็นของเฉพาะตัว

อตฺตานุรกฺขี ภว มา อฑยฺหิ.
จงเป็นผู้ตามรักษาตน     อย่าให้เดือดร้อน

 

อตฺตานญฺจ น ฆาเตสิ.
อย่าฆ่าตัวเองเสียเลย

 

ปริโยทเปยฺย อตฺตานํ จิตฺตเกฺลเสหิ ปณฺฑิโต.
บัณฑิตพึงทำตนให้ผ่องแผ้วจากเครื่องเศร้าหมองจิต

 

อตฺตา หิ กิร ทุทฺทโม.
เป็นที่รู้กันว่า   ตนนี่แหละ ฝึกได้ยาก

 

อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ.
ความผิดของตน   มองเห็นได้ยาก

 

อตฺตนา ว กตํ ปาปํ อตฺตนา สงฺกิลิสฺสติ.
ทำบาปเอง    ย่อมเศร้าหมองเอง

 

อตฺตานํ อติมญฺญสิ.
ไฉนจึงดูถูกตัวเองเล่า

 

กลฺยาณํ วต โภ สกฺขิ.
ทุกท่านสามารถทำดีได้

 

สทตฺถปสุโต สิยา.
พึงขวนขวายในเป้าหมายของตน

 

อตฺตา หิ อตฺตโน คติ.
ตนมีทางไป   เป็นของตน

 

ยทตฺตครหี ตทกุพฺพมาโน.
ติตนด้วยข้อใด    อย่าทำข้อนั้นเสียเอง

 

อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา.
บัณฑิต   ย่อมฝึกตน

 

อตฺตานํ น ทเท โปโส.
บุรุษไม่พึงให้ซึ่งตนเอง

 

นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ.
รักอื่นเสมอด้วยรักตน   นั้นไม่มี

 

นาญฺญํ นิสฺสาย ชีเวยฺย.
ไม่พึงอาศัยผู้อื่นยังชีพ

 

ปุพฺเพ หนติ อตฺตานํ ปจฺฉา หนติ โส ปเร.
คนชั่วฆ่าตัวเองก่อน   ภายหลังจึงฆ่าคนอื่น

 

สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ.
ความผิดของผู้อื่นเห็นได้ง่าย

 

อตฺตนา โจทยตฺตานํ.
จงเตือนตนด้วยตนเอง

 

อตฺตานํ น ปริจฺจเช.
บุรุษ ไม่พึงสละเสียซึ่งตัวเอง

 

อตฺตา สุทนฺโต ปุริสสฺส โชติ.
ตนที่ฝึกดีแล้ว   เป็นความโชติช่วงแห่งคน

 

อตฺตา หิ อตฺตโน คติ.
ตนแล   เป็นคติของตน

 

นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ.
ความรักอื่น   เสมอด้วยความรักตนเองไม่มี

 

นาญฺโญ อญฺญํ วิโสธเย.
คนอื่นจะทำคนอื่นให้บริสุทธิ์ไม่ได้

 

ปฏิมํเสตมตฺตนา.
จงพิจารณาตนด้วยตนเอง

 

น นํ ปาเปน สํยุเช.
ไม่ควรเอาตัวไปพัวพันกับความชั่ว

 

น ปเร วจนา โจโร น ปเร จวนา มุนิ.
คนมิได้เป็นโจรเพราะคำของคนอื่น   มิได้เป็นมุนีเพราะคำของคนอื่น

 

อตฺตนา อกตํ ปาปํ อตฺตนา ว วิสุชฺฌติ.
ตนไม่ทำบาปเอง  ย่อมหมดจดเอง

 

อตฺตนา หิ สุทนฺเตน นาถํ ลภติ ทุลฺลภํ.
ผู้มีตน    ฝึกตนดีแล้ว   ย่อมได้ที่พึ่งซึ่งได้ยาก

 

นตฺถิ โลเก รโห นาม.
ชื่อว่าที่ลับ   ไม่มีในโลก

 

ตสฺมา รกฺเขยฺย อตฺตานํ อกฺขโต ปณฺฑิโต สทา.
บัณฑิตไม่ควรขุดโค่นความดีของตนเสีย        พึงรักษาตนไว้ให้ได้ทุกเมื่อ

 

อตฺตทตฺถมภิญฺญาย สทตฺถปสุโต สิยา.
กำหนดประโยชน์ที่หมายของตนให้แน่ชัด      แล้วพึงขวนขวายแน่วในจุดหมายของตนนั้น

 

โย จ รกฺขติ อตฺตานํ รกฺขิโต ตสฺส พาหิโร.
ผู้ใดรักษาตนได้   ภายนอกของผู้นั้นก็เป็นอันได้รับการรักษาด้วย

 

กลฺยาณํ วต โภ สกฺขิ อตฺตานํ อติมญฺญสิ.
ท่านเอ๋ย    ท่านก็สามารถทำดีได้     ไยจึงมาดูหมิ่นตัวเองเสีย

 

อตฺตทตฺถํ ปรตฺเถน พหุนาปิ น หาปเย.
การทำประโยชน์เพื่อผู้อื่น   ถึงจะมากก็ไม่ควรให้เป็นเหตุ     ทำลายประโยชน์ที่เป็นจุดหมายของตน

 

สนาถา วิหรถ มา อนาถา.
จงอยู่อย่างมีหลักยึดเหนี่ยวใจ      อย่าเป็นคนไร้ที่พึ่ง

 

อตฺตนา ว กตํ ปาปํ อตฺตนา สงฺกิลิสฺสติ อตฺตนา อกตํ ปาปํ อตฺตนา ว วิสุชฺฌติ.
ตนทำชั่ว   ตัวก็เศร้าหมองเอง     ตนไม่ทำชั่ว   ตัวก็บริสุทธิ์เอง

 

น เว ปิยํ เมติ ชนินฺท ตาทิโส อตฺตํ นิรงฺกจฺจ ปิยานิ เสวติ.
มัวพะวงอยู่ว่า   นี่ของเราชอบ  นี่ของเรารัก  แล้วปล่อยปละละเลยตนเองเสีย    คนอย่างนี้จะไม่ได้ประสบสิ่งที่ชอบสิ่งที่รักเลย

 

ปเรสํ หิ โส วชฺชานิ โอปุนาติ ยถาภุสํ อตฺตโน ปน ฉาเทติ กลึว กิตวา สโฐ.
โทษคนอื่นเที่ยวกระจาย    เหมือนโปรยแกลบ   แต่โทษตนปิดไว้   เหมือนพรานนกเจ้าเล่ห์แฝงตัวบังกิ่งไม้

 

สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ.
โทษคนอื่น   เห็นง่าย       แต่โทษตนเองเห็นยาก

 

ยสฺส อจฺจนฺตทุสฺสีลฺยํ มาลุวา สาลมิโวตฺถตํ กโรติ โส ตถตฺตานํ ยถา นํ อิจฺฉตี ทิโส.
ผู้ใดมีความไร้ศีลธรรมครอบคลุม    เหมือนย่านทรายคลุมไม้สาละ   ผู้นั้นชื่อว่าทำตนเหมือนถูกผู้ร้ายคุมตัว

 

อตฺตานเมว ปฐมํ ปฏิรูเป นิเวสเย อถญฺญมนุสาเสยฺย น กิลิสฺเสยฺย ปณฺฑิโต.
บัณฑิตพึงตั้งตนไว้ในคุณอันสมควรก่อน       แล้วจึงสอนผู้อื่นภายหลัง      จึงไม่มัวหมอง

 

น ตํ ชิตํ สาธุ ชิตํ ยํ ชิตํ อวชิยฺยติ ตํ โข ชิตํ สาธุ ชิตํ ยํ ชิตํ นาวชิยฺยติ.
ชัยชนะใดกลับแพ้ได้      ชัยชนะนั้นไม่ดี         ชัยชนะใดไม่กลับแพ้       ชัยชนะนั้นแลเป็นชัยชนะที่ดี

 

อตฺตานญฺเจ ตถา กยิรา ยถญฺญมนุสาสติ สุทนฺโต วต ทเมถ อตฺตา หิ กิร ทุทฺทโม.
ถ้าสอนผู้อื่นฉันใด   พึ่งทำตนฉันนั้น     ผู้ฝึกตนดีแล้ว   ควรฝึกผู้อื่น    ได้ยินว่าตนแลฝึกยาก

 

นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ นตฺถิ ธญฺญสมํ ธนํ นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา วุฏฐิ เว ปรมา สรา.
สิ่งที่รักอื่นเสมอด้วยตนไม่มี    ทรัพย์อื่นเสมอด้วยข้าวเปลือกไม่มี     แสงสว่างอื่นเสมอด้วยปัญญาไม่มี    ฝนแลเป็นสระที่ใหญ่

 

สุกรานิ อสาธูนิ อตฺตโน อหิตานิ จ ยํ เว หิตญฺจ สาธุญฺจ ตํ เว ปรมทุกฺกรํ.
กรรมไม่ดี และไม่เป็นประโยชน์แก่ตน    ทำได้ง่าย     ส่วนกรรมใดดีและเป็นประโยชน์    กรรมนั้นแลทำได้ยากอย่างยิ่ง

 

โย สหสฺสํ สหสฺเสน สงฺคาเม มานุเส ชิเน เอกญฺจ เชยฺยมตฺตานํ ส เว สงฺคามชุตฺตโม.
ถึงผู้ใดจะชนะเหล่าชนได้พันคนพันครั้งในสงคราม    ก็หาชื่อว่าผู้ชนะยอดเยี่ยมไม่   ส่วนผู้ใดชนะตนคนเดียว    ผู้นั้นแลชื่อว่าผู้ชนะยอดเยี่ยมในสงคราม

น ปเรสํ วิโลมานิ น เปรสํ กตากตํ อตฺตโน ว อเวกฺเขยฺย กตานิ อกตานิ จ.
ไม่ควรใส่ใจคำแสลงหูของผู้อื่น    ไม่ควรแส่มองธุระที่เขาทำและยังไม่ทำ      ควรตั้งใจตรวจตราหน้าที่ของตนนี่แหละ    ทั้งที่ทำแล้วและยังไม่กระทำ

 

อตฺตา ว เสยฺโย ปรมา ว เสยฺโย ลพฺภา ปิยา โอจิตตฺเตน ปจฺฉา.
ตนเองนี่แหละสำคัญกว่า      สำคัญกว่าเป็นไหนๆ     ตระเตรียมตนไว้ให้ดีก่อนแล้ว   ต่อไปก็จะได้สิ่งที่รัก